بسیاری از افراد تصور میکنند شرطبندی ورزشی و معاملهگری در بازارهای مالی دو فعالیت کاملاً متفاوت هستند. از نظر ظاهری هم همینطور به نظر میرسد؛ یکی به پیشبینی نتیجه مسابقات ورزشی مربوط است و دیگری به خریدوفروش داراییهایی مانند سهام، طلا و ارز.
اما تحقیقات درباره عملکرد مغز نشان میدهند که این دو فعالیت میتوانند واکنشهای مشابهی در بخشهای مرتبط با پاداش و هیجان ایجاد کنند. همین شباهت ممکن است باعث شود معاملهگری، بهخصوص معاملات کوتاهمدت، به رفتاری هیجانی و پرریسک تبدیل شود.
چرا معاملهگری میتواند شبیه شرطبندی شود؟
۱. انتظار برای سود و ترشح دوپامین
دوپامین مادهای شیمیایی در مغز است که در انگیزه، یادگیری و انتظار برای دریافت پاداش نقش دارد. وقتی احتمال کسب سود وجود دارد، مغز میتواند نسبت به این انتظار واکنش نشان دهد؛ حتی پیش از آنکه نتیجه مشخص شود.
برای مثال، یک معاملهگر ممکن است هنگام بازکردن معامله طلا، انتظار کسب سود زیادی داشته باشد. همین انتظار میتواند هیجان ایجاد کند و او را به انجام معاملات بیشتر ترغیب کند.
مشکل زمانی شروع میشود که فرد بهجای پیروی از برنامه معاملاتی، صرفاً برای تجربه دوباره این هیجان وارد بازار میشود.
۲. پاداشهای غیرقابل پیشبینی
در معاملهگری هیچکس نمیتواند با اطمینان بداند معامله بعدی سودآور خواهد بود یا زیانده. گاهی چند معامله پشت سر هم به سود میرسند و گاهی بازار برخلاف انتظار حرکت میکند.
این غیرقابلپیشبینیبودن میتواند فرد را به ادامه فعالیت تشویق کند. معاملهگر ممکن است با خود فکر کند که معامله بعدی همان فرصتی است که منتظرش بوده است.
این رفتار شباهت زیادی به شرطبندی دارد؛ جایی که نامشخصبودن نتیجه، فرد را برای امتحانکردن دوباره وسوسه میکند.
۳. تصور کنترل کامل بر بازار
یکی از اشتباهات رایج معاملهگران این است که تصور میکنند با تحلیل بیشتر میتوانند تمام حرکات بازار را پیشبینی کنند.
البته تحلیل تکنیکال، بررسی اخبار اقتصادی و مدیریت ریسک میتوانند به تصمیمگیری بهتر کمک کنند. بااینحال، هیچ روشی نمیتواند تمام عدمقطعیتهای بازار را از بین ببرد.
وقتی معاملهگر مهارت خود را بیش از اندازه ارزیابی میکند، ممکن است حجم معاملات را افزایش دهد یا ریسکهایی بپذیرد که با برنامه او سازگار نیستند.
۴. تلاش برای جبران ضرر
یکی از خطرناکترین رفتارها در معاملهگری، تلاش برای جبران فوری زیان است.
فرض کنید معاملهگری در بازار فارکس ۱۰۰ دلار ضرر میکند. بهجای اینکه معامله را بررسی کند و طبق برنامه پیش برود، بلافاصله وارد معاملهای بزرگتر میشود تا پول ازدسترفته را پس بگیرد.
اگر معامله دوم هم زیانده باشد، ممکن است ریسک بیشتری بپذیرد و وارد چرخهای از ضررهای متوالی شود.
این رفتار که به «تعقیب ضرر» معروف است، در شرطبندی نیز دیده میشود. فرد بهجای پذیرش نتیجه قبلی، برای جبران آن تصمیمهای پرخطرتر میگیرد.
۵. تأثیر بردهای نزدیک و شبکههای اجتماعی
گاهی قیمت تنها چند واحد با حد سود معاملهگر فاصله دارد، اما بازار قبل از رسیدن به آن برمیگردد. چنین اتفاقی ممکن است این احساس را ایجاد کند که سود بزرگی در آستانه بهدستآمدن بوده است.
در شرطبندی نیز نزدیکشدن به نتیجه مطلوب میتواند فرد را به ادامه بازی ترغیب کند. در هر دو حالت، نزدیکبودن به موفقیت لزوماً به معنای افزایش احتمال موفقیت در تلاش بعدی نیست.
از طرف دیگر، در شبکههای اجتماعی معمولاً معاملههای پرسود بیشتر از ضررها دیده میشوند. مشاهده سودهای بزرگ دیگران ممکن است باعث اعتمادبهنفس بیش از حد، مقایسه خود با دیگران و پذیرش ریسکهای غیرضروری شود.
چگونه از تبدیل معاملهگری به رفتاری هیجانی جلوگیری کنیم؟
شناخت این شباهتها به معاملهگران کمک میکند تصمیمهای منطقیتری بگیرند. چند راهکار ساده میتواند در این مسیر مفید باشد.
۱. برای معاملات خود محدودیت تعیین کنید.
پیش از شروع روز معاملاتی، تعداد معاملات مجاز و حداکثر ضرر روزانه را مشخص کنید. پس از رسیدن به این محدودیتها، معامله را متوقف کنید.
۲. به برنامه معاملاتی پایبند بمانید.
حد ضرر، حجم معامله و میزان ریسک را پیش از ورود مشخص کنید. بعد از یک ضرر، صرفاً برای جبران آن قوانین خود را تغییر ندهید.
۳. بعد از برد یا باخت شدید، استراحت کنید.
سود بزرگ ممکن است باعث اعتمادبهنفس کاذب شود و ضرر سنگین میتواند میل به انتقام از بازار را افزایش دهد. کمی فاصلهگرفتن از نمودارها به تصمیمگیری منطقیتر کمک میکند.
۴. پول موردنیاز زندگی را وارد معاملات پرریسک نکنید.
سرمایه معاملاتی باید از پولی جدا باشد که برای هزینههای ضروری، بدهیها و اهداف مالی مهم به آن نیاز دارید. فقط مبلغی را در معرض ریسک قرار دهید که توانایی تحمل ازدستدادن آن را دارید.
۵. عملکرد خود را در بلندمدت بررسی کنید.
بهجای تمرکز بر سود و زیان هر معامله، نتایج تعداد زیادی معامله را همراه با میزان ریسک، رعایت قوانین و کیفیت تصمیمها بررسی کنید. موفقیت یک معامله بهتنهایی نشان نمیدهد که روش شما در بلندمدت سودآور است.
۶. در صورت ازدستدادن کنترل، کمک بگیرید.
اگر نمیتوانید معاملهگری را متوقف کنید، برای جبران ضررها مرتب ریسک را افزایش میدهید یا این رفتار به زندگی و وضعیت مالی شما آسیب میزند، کاهش دسترسی به پلتفرم و صحبت با متخصص سلامت روان میتواند مفید باشد.
جمعبندی
معاملهگری و شرطبندی از نظر هدف و ساختار یکسان نیستند. معاملهگری اصولی میتواند بر تحلیل، مدیریت ریسک و برنامهریزی بلندمدت تکیه داشته باشد؛ اما اگر تصمیمها تحت تأثیر هیجان، اعتمادبهنفس بیش از حد یا تلاش برای جبران ضرر گرفته شوند، ممکن است به رفتاری شبیه قمار تبدیل شوند.
نکته مهم این است که سودکردن در یک معامله به معنای تصمیمگیری درست نیست و ضررکردن نیز لزوماً به معنای تصمیمگیری اشتباه نیست. آنچه اهمیت دارد، کیفیت تصمیمها، پایبندی به برنامه و کنترل ریسک در طول زمان است.
در نهایت، معاملهگر موفق کسی نیست که همیشه برنده باشد؛ بلکه کسی است که حتی در شرایط هیجانی نیز بتواند به قوانین خود پایبند بماند.